Bác Hồ thăm Nông trường Mộc Châu ngày 8-5-1959
Mộc Châu – vùng đất được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ và cảnh quan thơ mộng – không chỉ nổi tiếng là điểm đến du lịch hấp dẫn mà còn là vùng đất mang đậm dấu ấn lịch sử dân tộc. Từ thời phong kiến cho đến thời kỳ thuộc địa, nơi đây từng là địa bàn chiến lược, chứng kiến nhiều cuộc chiến bảo vệ biên cương của Tổ quốc.
Trải qua các giai đoạn lịch sử, với ý chí kiên cường và tinh thần tự lực của nhân dân các dân tộc, Mộc Châu từng bước vươn lên, trở thành một trung tâm phát triển năng động về kinh tế, văn hóa và xã hội của vùng Tây Bắc. Ngày nay, việc công bố thành lập thị xã Mộc Châu cùng với danh hiệu Khu du lịch Quốc gia là minh chứng cho vị thế ngày càng khẳng định của vùng đất này, mở ra chặng đường mới cho tương lai rực rỡ giữa cao nguyên.
1. Dấu ấn lịch sử từ thời Lê – khởi nguyên tên gọi “Mộc Châu”
Từ cuối thế kỷ XIV, cư dân Mộc Châu đã di cư đến các vùng Phiêng Luông, Chiềng Đi, Chờ Lồng và Nà Bó, hình thành các bản làng đầu tiên ở khu vực Mường Sang. Đến thời Lê Thánh Tông (năm 1434), triều đình chính thức công nhận địa giới Mường Sang và đổi tên vùng đất này thành Mộc Châu, thuộc Phủ Gia Hưng, xứ Thanh Hoa.
Mộc Châu khi đó là vùng biên viễn trọng yếu của triều đình nhà Lê. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, từ thế kỷ XIV – XV, vùng đất này gắn liền với nhiều nhân vật lịch sử như Xa Khả Tham, Xa Lộc, Xa Bàn, Xa Điểm – những thủ lĩnh địa phương trung thành với triều đình, góp công bảo vệ biên cương, dẹp loạn và giữ vững vùng đất phía Tây Tổ quốc. Các thế hệ con cháu của họ tiếp tục đảm nhiệm vai trò phụ đạo Mộc Châu qua nhiều triều đại, củng cố an ninh vùng Tây Bắc.
2. Dấu ấn thời Pháp thuộc – Mộc Châu trong tầm nhìn khai thác của người Pháp
Đến thời kỳ Pháp thuộc, Mộc Châu được các nhà khảo sát đánh giá là cao nguyên có tiềm năng nông nghiệp bậc nhất Đông Dương. Công sứ Sevenier từng mô tả Mộc Châu là “cao nguyên xanh mướt, khí hậu ôn hòa, đất đai phì nhiêu – nơi có thể phát triển nền nông nghiệp đa canh quy mô lớn”.
Sau khi hoàn thành tuyến đường 41 và đường Mộc Châu – Sầm Nưa, người Pháp đặt mục tiêu biến nơi đây thành trung tâm giao thương chiến lược trên tuyến Hà Nội – Hòa Bình – Lai Châu – Sầm Nưa. Ngày 24/2/1936, Toàn quyền Đông Dương và Thống sứ Bắc Kỳ đã đích thân dự lễ khánh thành tuyến đường quan trọng này – minh chứng cho tầm quan trọng của Mộc Châu trong mạng lưới giao thông vùng Tây Bắc.
Thậm chí, vào năm 1937, chính quyền thực dân còn đề xuất kế hoạch di dân 10.000 người từ đồng bằng Bắc Bộ lên Mộc Châu để khai khẩn và phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, do Chiến tranh Thế giới thứ hai nổ ra, kế hoạch này bị gián đoạn và không bao giờ được thực hiện.
3. Mộc Châu trong kháng chiến – Vùng căn cứ vững chắc của cách mạng
Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1946-1952), Mộc Hạ (nay là huyện Vân Hồ) trở thành căn cứ địa quan trọng của Tỉnh ủy Sơn La, nơi đặt cơ quan đầu não và hậu phương chiến lược. Với vị trí cửa ngõ đi vào Tây Bắc và Thượng Lào, Mộc Châu không chỉ là địa bàn đứng chân của lực lượng kháng chiến mà còn là nơi xuất phát của nhiều chiến dịch lớn trên cả hai chiến trường Việt – Lào.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, nhân dân các dân tộc Mộc Châu bắt tay vào công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa, ổn định đời sống, và từng bước xây dựng chủ nghĩa xã hội. Mặc dù phải đối mặt với nhiều khó khăn, nhân dân nơi đây vẫn kiên cường sản xuất, chiến đấu và đóng góp tích cực cho cả hai miền Nam – Bắc.
4. Thời kỳ đổi mới và phát triển – Khởi sắc giữa thảo nguyên xanh
Ngày 15/11/1968, thị trấn Nông trường Mộc Châu được thành lập, đánh dấu bước phát triển mới trong nông nghiệp và kinh tế vùng cao. Đầu năm 1974, với sự giúp đỡ của Cuba, Trại bò sữa Mộc Châu ra đời – biểu tượng cho tình hữu nghị quốc tế và là tiền đề cho thương hiệu sữa Mộc Châu nổi tiếng sau này.
Trải qua thời kỳ chiến tranh và đổi mới, Mộc Châu luôn giữ vai trò tiên phong trong phát triển kinh tế – xã hội miền núi, đặc biệt ở các lĩnh vực nông nghiệp, du lịch và công nghiệp chế biến. Người dân Mộc Châu phát huy truyền thống cần cù, đoàn kết, đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần.
5. Bước ngoặt mới – Từ Khu du lịch Quốc gia đến Thị xã Mộc Châu
Nhờ sự nỗ lực đồng lòng của chính quyền và nhân dân, ngày 22/4/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 1077/QĐ-BVHTTDL, công nhận Khu du lịch Quốc gia Mộc Châu – đánh dấu bước tiến lớn trong hành trình khẳng định thương hiệu du lịch của vùng đất cao nguyên.
Tiếp đó, theo Nghị quyết số 1280/NQ-UBTVQH15 ngày 14/11/2024, huyện Mộc Châu chính thức được nâng cấp thành thị xã. Ngày 18/1/2025, Lễ công bố thành lập Thị xã Mộc Châu được tổ chức long trọng – sự kiện mở ra giai đoạn phát triển mới, hướng tới xây dựng một đô thị năng động, hiện đại, gắn kết hài hòa giữa bản sắc văn hóa truyền thống và phát triển bền vững.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh trao Nghị quyết thành lập thị xã Mộc Châu
